Chaams Hoen: Brabants nuthoen met koninklijke fans

Prins Maurits van Nassau noemde de streek rond Chaam ooit zijn "Brabantse Tempe" - vernoemd naar het idyllische dal uit de Griekse mythologie - puur vanwege de beroemde kapoenen die hier werden gehouden. Eeuwen later hield koning Willem III nog altijd Chaamse Hoenders op paleis Het Loo. Toch stond dit statige Brabantse ras aan het begin van deze eeuw zowat op uitsterven. In dit artikel ontdek je alles over de rijke geschiedenis, kenmerken en het herstel van het Chaams Hoen.

Oorsprong en geschiedenis van het Chaams Hoen

Het Chaams Hoen, plaatselijk ook wel "Kaamse Kiep" of "Kaamse Pel" genoemd, werd al vanaf het begin van de achttiende eeuw gehouden in het gebied ten zuiden van Breda, rond het dorp Chaam. Het ras stamt vrijwel zeker af van het Kempisch Hoen. Vermoedelijk speelden de Norbertijner monniken een belangrijke rol bij de ontwikkeling: de monniken van "De Pelicaenhoeve" aan de Kerkdreef in Chaam - ooit een kloosterboerderij van de Norbertijnen van Tongerlo - hielden dit ras en werkten waarschijnlijk mee aan de verbetering ervan.

De roem van het ras gaat ver terug. Al in 1730 schreef F.M. Janiçon in zijn "Etat present de La Republique des Provinces-Unies" dat Chaam, Zundert en Rijsbergen zich beroemden op hun alom vermaarde kapoenen, en dat deze "overheerlijk en in heel Holland beroemd" waren. Prins Maurits van Nassau, Heer van Breda (1567-1625), roemde deze streek zelfs zo om zijn kapoenen dat hij het zijn "Brabantse Tempe" noemde. In 1744 werden de "Bredaasche Kapuinen" uit deze streek nogmaals expliciet vermeld in "Beschyving der Stadt en Lande van Breda" van T.E. van Goor. Eeuwen later, in de negentiende eeuw, hield ook koning Willem III (1817-1890) Chaamse Hoenders op paleis Het Loo.

In de negentiende en vroege twintigste eeuw was het Chaams Hoen wijdverspreid over geheel Midden- en West-Brabant. Vanaf 1857 dreef de firma Bertram in Breda een gerenommeerde kapoenenmesterij en -slachterij. Het ras stond bekend als bijzonder gehard en wist zich uitstekend te handhaven op de schrale Brabantse zandgronden. Toch raakte het Chaams Hoen in de loop van de twintigste eeuw in de vergetelheid: de nadruk in de vleesindustrie verschoof naar kwantiteit en snelheid, met weinig oog voor kleinschalige kwaliteit. Tegen het einde van de twintigste eeuw werd het ras ernstig met uitsterven bedreigd - sommigen dachten zelfs dat het al verdwenen was.

Op 29 november 2001 richtten toegewijde liefhebbers de Chaamse Hoender Club op, met als doel het ras te behouden en te promoten. In de jaren daarna slaagden deze gedreven hobbyhouders erin het oorspronkelijke ras terug te fokken vanuit de laatste overgebleven exemplaren in Nederland. In 2006 volgde erkenning door de internationale Slow Food-beweging, met een plek in de Ark van de Smaak. Het Slow Food Presidium "Chaamse Pel" - kleinschalige producenten die boeren en restaurateurs helpen bij registratie, behoud en het tegengaan van vervalsing - bouwt sindsdien voort op deze lange traditie van vleeshoenderhouderij in Brabant.

Uiterlijke kenmerken van het Chaams Hoen

Het Chaams Hoen is een statig dier met een brede, diepe borst.

• Gewicht: hen ongeveer 1,5 kg, haan ongeveer 1,8 tot 2 kg
• Kam: enkele rode kam, bij de hen vaak naar één kant omvallend
• Ogen: oranje
• Poten: leiblauw
• Kleurslagen: zilverbandpel en goudbandpel - de gesloten zwarte banden ("pellen") horen even breed te zijn als de zilveren of gouden grondkleur; kop en hals vertonen deze tekening niet

Karakter en temperament van het Chaams Hoen

Het Chaams Hoen staat bekend als een gehard, zelfredzaam ras dat zich van oudsher goed wist te handhaven op schrale zandgrond. De haan gedraagt zich zelfverzekerd en fier - kenmerken die passen bij de statige uitstraling van dit ras.

Gaat het Chaams Hoen goed om met andere kippen en kinderen?

Specifieke, uitgebreide bronnen over de omgang met andere kippen en kinderen zijn schaars, wat past bij de achtergrond van dit ras als praktisch nuthoen. Gezien de geharde, zelfredzame aard mag een praktisch en aanpasbaar karakter worden verwacht.

Eierproductie van het Chaams Hoen

• Kleur en grootte: groot en wit
• Productie: de hennen staan bekend als bijzonder goede, productieve legsters

Verzorging en aandachtspunten

Het Chaams Hoen is van oudsher een gehard ras dat goed gedijt op schrale, zanderige grond - precies de omstandigheden van zijn Brabantse thuisregio. Het ras vraagt daardoor weinig bijzondere verzorging en is goed bestand tegen minder vruchtbare bodems.

Bijzonderheden van het Chaams Hoen

• Het slachttype van het Chaams Hoen - de kapoen - werd al in de achttiende eeuw geroemd door zowel prins Maurits van Nassau als (later) koning Willem III.
• Een traditionele bereidingswijze is de kapoen in vieren gestoofd met seizoensgroenten en bier, urenlang op lage temperatuur - naar verluidt nog lekkerder de dag erna. Het vlees wordt ook wel verwerkt tot rollade.
• Het ras werd eeuwenlang aangeduid als "Bredasche kapuinen" of "Chapons", wat historisch tot verwarring heeft geleid over of hiermee het Chaams Hoen zelf, een voorouder, of de verwante Kraaikop werd bedoeld.
• Rond de eeuwwisseling dachten sommigen dat het ras al was uitgestorven, tot toegewijde hobbyisten het wisten terug te fokken vanuit de laatste overgebleven exemplaren.

Is er een specifieke kippenclub of vereniging voor het Chaams Hoen?

Ja, sinds 29 november 2001 zet de Chaamse Hoender Club zich in voor het behoud en de promotie van dit ras, in samenwerking met het Slow Food Presidium Chaamse Pel.

Chaams Hoen: zeldzaam of niet?

Ja, het Chaams Hoen staat bij de Stichting Zeldzame Huisdierrassen geregistreerd als bedreigd, met een dalende trend over de afgelopen vijftien jaar en naar schatting rond de 100 tot 300 hennen (schattingen van verschillende bronnen lopen uiteen). Ondanks de samenwerking tussen het Slow Food Presidium en de Chaamse Hoender Club blijft de toekomst van het ras onzeker: strenge en kostbare hygiëne- en beleidseisen maken kleinschalige, winstgevende houderij lastig.

Waarom kiezen voor het Chaams Hoen?

Kies je voor het Chaams Hoen, dan kies je voor:

• Een statig, oud Brabants ras met een geschiedenis die teruggaat tot prinselijke en koninklijke lof
• Een oprecht nuthoen, geschikt voor zowel vlees als eieren
• Vlees met een eeuwenoude reputatie om zijn bijzondere, verfijnde smaak
• Een gehard ras, goed bestand tegen schrale grond
• De kans om bij te dragen aan het behoud van een ras dat letterlijk van de vergetelheid is teruggehaald

Voor liefhebbers van authentiek Nederlands pluimvee-erfgoed met een rijke, koninklijke geschiedenis is het Chaams Hoen een bijzondere en betekenisvolle keuze.

Tags: Chaams Hoen, Kaamse Kiep, Kaamse Pel, Brabants kippenras, Chaamse kapoen, bedreigd Nederlands ras, Slow Food Ark van de Smaak